De Elfstedentocht

Tekst

Het vriest al drie nachten, en het weerbericht belooft nog een week kou. Bij de koffieautomaat staat een collega uit Friesland naar buiten te kijken. ‘Nog een week,’ zegt hij, ‘en dan: It giet oan.’ Je kent die drie Friese woorden niet, maar je ziet dat hij het meent. Op het nieuws zie je een man met een boor op het ijs. Nederland heeft Elfstedenkoorts. Hoe kan dat, voor een tocht die sinds 1997 niet meer is gehouden?

De Elfstedentocht is een schaatstocht van bijna 200 kilometer over natuurijs, in één dag. De naam zegt het al: de tocht gaat langs elf steden in Friesland. De route begint en eindigt in Leeuwarden. De tocht gaat alleen door als het ijs op de hele route minstens vijftien centimeter dik is. In Friesland meten 22 rayonhoofden het ijs, en elk van hen houdt een stuk van de route in de gaten. De man met de boor op het nieuws is een van hen.

Pas als zij alle 22 ja zeggen, mag de vereniging de tocht aankondigen. Dan begint de tocht 48 uur later, twee dagen dus. In die twee dagen praat het hele land over niets anders. Veel mensen nemen vrij en reizen naar Friesland om langs de route te staan. Daarom begint de koorts al na een paar nachten vorst: als het zover is, heb je maar twee dagen. Maar dat is niet de enige reden.

Nederland wil deze tocht heel graag, en dat bleek op 18 januari 1963. Het was die ochtend achttien graden onder nul en er lag sneeuw op het ijs. Toch stonden er bijna 10.000 schaatsers aan de start in Leeuwarden. Later op de dag werd de wind steeds harder.

De winnaar, Reinier Paping, reed de tweede helft van de route alleen. Vlak voor de finish zag hij bijna niets meer en vroeg hij aan het publiek hoe ver het nog was. Na bijna elf uur kwam hij aan. Van al die schaatsers kwamen maar 69 toerrijders en nog geen 60 wedstrijdrijders aan de finish. Die tocht heet de hel van 1963.

De eerste officiële tocht was in 1909. In totaal is de Elfstedentocht maar vijftien keer gehouden. In 1985 en 1986 won Evert van Benthem twee winters achter elkaar. Onder de deelnemers van 1986 was ook een schaatser met de naam W.A. van Buren. Pas tijdens de tocht bleek wie dat was: kroonprins Willem-Alexander, die later koning werd.

Op donderdagochtend 2 januari 1997 zei de voorzitter van de vereniging de drie Friese woorden. Twee dagen later stonden er meer dan 16.000 schaatsers aan de start in Leeuwarden. Henk Angenent won. Tot nu toe is dat de laatste tocht.

Er is nog een reden voor de koorts: de tocht is zeldzaam geworden. Waarom is er sinds 1997 geen tocht meer geweest? Het KNMI, het weerinstituut, legt uit hoe dat komt. De winters zijn warmer geworden, en voor vijftien centimeter ijs heb je ongeveer twee weken vorst nodig. Zo'n koude winter kwam 100 jaar geleden eens in de vijf jaar voor. Nu is dat gemiddeld eens in de twaalf jaar.

Toch bereidt de vereniging de tocht elk jaar voor, alsof de tocht morgen kan beginnen. Alleen leden van de vereniging mogen meedoen. Een latere voorzitter stopte in 2025, na twintig jaar. Hij heeft de drie Friese woorden nooit mogen zeggen.

Maar elke strenge winter staat er weer een man met een boor op het ijs. En je collega bij de koffieautomaat kijkt elke ochtend naar buiten. Een week vorst voelt al als een Elfstedenwinter, maar zover is het nog niet. Pas als alle 22 rayonhoofden ja zeggen, hoor je de drie Friese woorden: ‘It giet oan.’